U-864

Hitlers Wanhoopsdaad

subtype/class: IX D 2 type submarine (ger.)
Gewicht: 1804 disp (subm)
Afmetingen: 87,5 x 7,5 x 5,35 m
materiaal: steel
Aandrijving: 2 x MAN diesel engines (5.400 h.p.), 2 x electric engines (1.100 h.p.), 2 generators. 2 x aux. 6 cyl. engines for siurface cruising.
Bewapening: 22 x 53.3 mm torpedoes, 4 T.T bow, 2 T.T stern, 48 TMS mines, 105mm deck gun, 1 x 3.7 mm A.A., 1 x 2 mm A.A.
power: 5400 h.p.
Snelheid: 19.2 knots

Artikel overgenomen uit de volkskrant

Voor de Noorse kust ligt een tijdbom: het wrak van een Duitse onderzeeër. Noorwegen twijfelt: de restanten begraven of uit het zeewater halen.

Vol bewondering keken de matrozen naar hun jonge kapitein. Hij was razendsnel aan het rekenen. De 25-jarige Jimmy Saunders had een besluit genomen, die 9de februari 1945. De commandant van de onderzeeër HMS Venturer ging proberen de drie uur zigzaggende duikboot van de Duitse vijand voor hem tot zinken brengen. Nooit eerder in de krijgsgeschiedenis en nooit meer daarna was er onder water slag geleverd tussen onderzeeërs.

Al dagen was de Venturer naar de Duitse U-864 op zoek. De bijna 90 meter lange U-boot was op een missie – ‘Streng Geheim’ stond op de lading. Maar in Londen wisten de Britse codekrakers precies wat de U-864 van plan was en de Venturer kreeg opdracht de Duitse duikboot ten koste van alles te stoppen. Een lawaaiige defecte dieselmotor verraadde voor de Britten de positie van de U-864, voor de Noorse kust bij Bergen.

Zigzaggen
Elke 17,5 seconde gaan we een torpedo lanceren, zei Saunders tegen zijn bezwete en gespannen mannen. Hij Zijn wiskundig brein, zoals zijn navigator zei, had een patroon in het zigzaggen van de U-864 ontdekt. Tijdens het vuren verlegde de Venturer zijn koers iets en de torpedo’s schoten naar in hoogte en breedte verschillende punten. ‘Wij hadden allemaal een blind vertrouwen in deze kapitein’, zei torpedoman Harry Plummer in een BBC-documentaire over de unieke zeeslag. Maar Saunders had nog vier torpedo’s en de U-864 vierentwintig.

‘Duiken, duiken!’, heeft kapitein Ralf-Reimar Wolfram vermoedelijk geschreeuwd. ‘Duiken, zo snel als je kunt!’ Met dat commando bracht de onervaren 32-jarige Wolfram zijn U-864 met 73 man aan boord recht in het pad van de laatste torpedo. Een voltreffer. Alsof je een doos lucifers in je hand fijnknijpt, zo klinkt dat volgens Plummer onder water

Kort juichten de 37 mannen in de Venturer. Toen beseften ze dat ze tientallen submariners hadden gedood, collega’s eigenlijk. ‘Poor bastards’, zeiden ze en namen hun petten af voor een minuut stilte.

Arme drommels
De arme drommels van nu zijn de Noren. De U-864 ligt in twee stukken 150 meter diep voor de Noorse kust bij het eiland Fedje (spreek uit: Feije). In 2003 vond een visser een motoronderdeel met een hakenkruis erop in zijn net. Na vijf jaar zoeken was het wrak van de U-864 gevonden. De stand van het vastgeroeste roer liet er geen twijfel over bestaan: deze onderzeeër heeft in nood de koers strak naar beneden gezet.

Sinds de vondst mag bij Fedje niet meer worden gevist, want de Noren ervaren nu wat de Britten wisten voordat ze de U-864 tot zinken brachten: de duikboot had 65 ton kwikzilver aan boord, in bijna tweeduizend flacons.

Berging
De fatale torpedo van de Britse onderzeeër Venturer blies het midden weg van de U-864. De Duitse duikboot dwarrelde in twee stukken van elk veertig meter naar de Noorse zeebodem, 150 meter diep. Het wrak en vooral de inhoud ervan moeten nu snel weg, want er lekt steeds meer kwik uit.
De complete mondiale bergingselite dong naar de ‘U-864 lift’, waaronder liefst drie Nederlandse bergers. ‘Wij staan van oudsher bekend als goede bergers’, zegt directeur Fokko Ringersma van winnaar Mammoet Salvage. ‘Want Nederlanders zijn veel meer dan anderen bereid grote financiële risico’s te lopen als we nieuwe, maar risicovolle technieken gaan toepassen.’ De Noren vonden het plan van Mammoet het creatiefst en milieuveiligst.
Bij een normale berging zouden kabels onder het wrak getrokken worden, om het daarna te lichten – het nautische equivalent voor takelen. Maar die kabels zouden de met kwik verontreinigde zeebodem omwoelen. Daarom tilt een reuzenhand, aan de binnenkant bekleed met enorme airbags, elk wrakstuk op en legt het behoedzaam in een bak naast het wrak op de zeebodem.
Die bak moet alle schadelijke stoffen opvangen die uit het wrak kunnen komen. Bovendien blijven daardoor de torpedo’s nat. door het ‘bakkie’, zo luidt het relativerende bergerslingo van ‘touwtje’ voor kabel, ‘bootje’ voor schip en ‘joppie’ voor klus. De techniek heeft Mammoet van zichzelf afgekeken. In 2001 plukte het bedrijf samen met Smit – nu een concurrent – de onderzeeër Koersk onder helse omstandigheden, maar op een vergelijkbare manier, van de bodem van de Barentsz zee. Het achterstuk van de U-864 staat schuin in de zeebodem. Het voorstuk ligt daar plat vlakbij. Maar het 10 meter lange middenstuk, met de brug, is zoek. ‘Ik denk dat het middenstuk compleet is weggeblazen’, zegt Ringersma. ‘Maar het kan zijn dat het onder het achterstuk ligt. Dat weten we zodra we dat optillen.’ De lekbak met een stuk wrak wordt op een zelfvarend drijvend dok geschoven en dat schip vaart ermee naar de dichtstbijzijnde haven van Hanøytangen. Daar halen de karakteristieke, rode Mammoet-trailers, de lange rijen wielen waarmee complete huizen en booreilanden worden vervoerd, het U-864-deel met bak en al van het drijvende dok.
Eenmaal aan de vaste wal worden de stoffelijke resten van de 73 opvarenden geborgen. Ook moeten alle 24 torpedo’s snel worden verwijderd. Daarna duurt het nog een jaar voordat alle schadelijke stoffen zijn verwijderd. Noorwegen betaalt 94 miljoen euro voor de klus. Het uit het water tillen van het wrak kost 30 miljoen en de rest van het geld gaat op aan het afvoeren van alles wat schadelijk is: 60 ton kwikzilver, de torpedo’s en de gevaarlijke oliën die onderzeeërs vroeger gebruikten.

Twee jaar geleden haalden wetenschappers een één zo’n 5 millimeter dikke, ijzeren fles naar boven. De flacon was bijna ‘door’; het zal niet lang meer duren of het kwik gaat in grote hoeveelheden lekken. ‘Een milieutijdbom’, zegt Kurt Oddekalv van de Groene Strijders milieuorganisatie. De 51-jarige oud-marinier is in Noorwegen de meest geprofileerde milieuactivist en heeft geen last van bescheidenheid – ‘ik was ooit de commandant van soldaat Jens Stoltenberg, onze minister-president’.

Niemand in Noorwegen betwist Oddekalvs pleidooi dat er zo snel mogelijk wat moet worden gedaan aan de kwikzilveren dreiging in de wrakstukken van de U-864. En niet alleen uit milieu- en volksgezondheidoverwegingen. ‘Zalmexport is groot hier. Als ze in Azië denken dat er kwik zit in Noorse zalm, stort dat deel van onze economie in.’

Wat Noorwegen splijt, is op welke manier de dodelijke lading van de U-864 onschadelijk moet worden gemaakt. Er zijn evenveel kampen als methoden: twee. En die staan, als je Oddekalv mag geloven recht tegenover elkaar.

Tapijt
De eerste methode is de goedkoopste en kost ongeveer 10 miljoen euro. Een vierkant van 200 bij 200 meter rondom het wrak wordt bedekt met een tapijt van zand en een twaalf meter hoge laag stenen. Dan kan het kwik lekken wat het wil, het kan toch geen kant meer op. Hoewel het niet zeker is of het door de zeebodem onder het vloerkleed door kan.

De regering is officieel unaniem voorstander van dit tapijt, maar zou feitelijk verdeeld zijn in een milieukamp en een kostenkamp. De laatste groep heeft door de kredietcrisis de wind in de zeilen. De linkse minister van Financiën, Kristin Halvorsen wil de rampplek goedkoop bedekken. De minister van Visserij en Kustzaken, Helga Pedersen, komt uit de streek van Fedje en zou tegen het tapijt zijn. Dit jaar nog hakt het parlement de knoop door. ter waarde van 94 miljoen euro. ‘Een schitterende klus’, zegt directeur Fokko Ringersma. ‘Alles zit er voor ons in: milieu, innovatie en nautische historie.’

Politici moeten rekening houden met aanstaande parlementsverkiezingen en weten dat de electoraal meest interessante kustregio’s van Bergen en Stavanger tegen bedekken zijn.

Zij worden aangevoerd door Oddekalv, die fel campagne voert voor de tweede methode: het wrak van de U-864 omhoog halen en de zeebodem schoon zuigen. ‘Iets anders accepteert Noorwegen niet’, zegt Oddekalv. Kiest het parlement hiervoor, dan krijgt het Nederlandse Mammoet Salvage de opdracht (zie kader). Vorige week tekende het jonge bedrijf het contract.

Smeermiddelen
‘Liften is de enige manier om er helemaal zeker van te zijn dat het milieu nooit meer geschaad kan worden’, zegt Oddekalv. Hij gelooft dat er nog andere schadelijke stoffen in het wrak kunnen zitten. Veel Duitse duikboten gebruikten smeermiddelen en olie met ruime hoeveelheden pcb’s, een zeer kankerverwekkend, moeilijk afbreekbaar gif. ‘Bedekking is uitstel van executie, want de U-864 kan nog steeds exploderen. Heb je een fraaie clusterbom van kwik en misschien pcb’s gemaakt.’

Als de Noren het wrak met een dikke laag stenen bedekken, leggen ze ook een deken over de geschiedenis. Want de U-864 was meer dan een nummer, het was Hitlers laatste hoop de oorlog in Europa te winnen.

Wat nu een metalen doodskist is op de zeebodem voor de Noorse kust, vervoerde een geheimzinnige lading van mensen, spullen en plannen. De normale bemanning was vijftig man, deze missie kwamen er achttien Duitse en twee Japanse topwetenschappers en -ingenieurs bij.

Ze hadden voorzichtig houten kisten ingeladen met Messerschmitt-straalmotoren, V2-onderdelen en blauwdrukken van geavanceerde straaljagers, raketten, radarsystemen en duikboten. Het kwik was vermoedelijk bedoeld om de productie van explosieven flink op te voeren. De U-864 was op weg naar Japan.

Operatie Caesar
Hitler, die op alle mogelijke manieren de oorlog aan het verliezen was, had Operatie Caesar bedacht. Hij wilde Japan met technologie helpen de oorlog tegen de Verenigde Staten in de Pacific te winnen. Op zijn minst, dacht Hitler, kan ik de Japanners helpen de Amerikanen flink bezig te houden. In het radeloze brein van de Führer zou in Europa de druk van de VS op Duitsland afnemen, waardoor hij de oorlog zou winnen en zijn Duizendjarige Rijk zou redden.

Operatie Caesar was eigenlijk operatie U-864 en die mislukte totaal. De Britten luisterden al jaren mee met al het topgeheime berichtenverkeer van de Duitsers. Ze wisten wat er in elke kist zat aan boord van de U-864, waar die heen ging en ze wisten zelfs de namen van alle meevarende wetenschappers. Zoals Tadao Yamato en Toshio Nakai, in 1945 ’s wereld belangrijkste aerodynamica-experts. Zij zouden hun vaderland nooit bereiken.
Video simulatie berging